Dzień Niepodległości Polski

W tym roku decyzją  dyrekcji  szkoły  uczczenie  99-ej rocznicy Dnia Niepodległošci naszej macierzy  odbyły się na cmentarzu w Starych Trokach przy  grobie  Tadeusza Oprycha, urodzonego  28 sierpnia 1902 roku, obrońcy Lwowa, ochotnika 201 Pułku Wojska Polskiego, króry padł za Polskę 18 wrzešnia  1920 roku.

Przy  uporządkowanym grobie żołnierza uczniowie złożyli  wiązankę  białoczerwonych kwiatów, zapalili znicze. Ewelina z 10 klasy zadeklamowała wiersz, chór szkolny zaśpiewał piosenki  I Brygady Legionów. Przypomnielišmy  najważniejsze wydarzenia tamtego okresu. Rok 1918. 10listopada do Warszawy przybywa Marszałek Józef Piłsudski, 11listopada  Francja, Wielka Brytania i USA podpisują z Niemcami rozejm, co oznacza zakończenie I wojny šwiatowej. Tego  dnia Komendantowi przekazana zostaje władza wojskowa, 14 listopada – władza cywilna, staje się on Naczelnikiem Państwa, 18 listopada zostaje powołany pierwszy rząd Rzeczpospolitej  Polski – premier Jędrzej  Moraczewski. Tak, po 123 latach niewoli w trzech zaborach  powstaje  państwo – II Rzeczpospolita.

W 1918 r. niepodległe państwa ogłaszają  sąsiedzi Polski  Litwa, Ukraina, Białoruš.  W pierwszym półroczu 1919 r.  się w Paryżu odbywa się konferencja pokojowa, która ustala zasady określenia granic nowopowstałych państw.  Granice mają być ustalone na zasadzie etnicznej, na terenach spornych muszą  być przeprowadzone plebiscyty wśród miejscowej ludności o przynależnošci   państwowej.  Oficjalną delegację w Paryżu miała tylko Polska, co oznaczało oficjalne jej przyznanie, państwowošć  sąsiadów okrešlono jako wewnętrzną sprawę Rosji. W kwietniu 1919 r. w Wilnie, po odbiciu miasta z rąk bolszewików, J. Piłsudski zwrócił się z listem do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego z propozycją utworzenia federacji państw z Polski, Litwy, Ukrainy i Białorusi, w celu obrony przed bolszewizmem. Już wtedy Rosja Sowiecka okupowała wshodnie tereny Ukrainy i  Białorusi, walczyła z Litwą, Łotwą, Estonią , Finlandią, Polską. Tak wyglądało praktyczne urzeczywistnienie idei Rosji Sowieckiej o rewolucji šwiatowej. Koncepcja federalizmu została odrzucona. Sądząc z perspektywy historycznej Marszałek miał rację, w latach 1939-1940 państwa te okazały się pod okupacją sowiecką aż do 1989-1990 roku. 1 listopada 1918 r. opanowały Wschodnią Małopolskę zwaną przez Ukraińców Galicją(Halyczyna), rozpoczęły się walki o Lwów. Do obrony stanęli miejscowi mieszkańcy, fakt ten jednoznacznie potwierdza polskość miasta oraz ich zamiary przynależności państwowej. Konflikt zbrojny z Ukrainą skończył pozytywnie dla Polski 22 maja 1919 r. Litwa w nocie do rządu polskiego z 4 stycznia 1919 r. wysunęła roszczenia do  Polski do Suwałk, Białegostoku, Lidy, Grodna, Wołkowyska, Brzešcia, czym neguje się prawo Białorusinów na własne państwo. To tereny WKL z drugiej połowy XVI w. Nieporozumieniem było ogłoszenie Wilna stolicą państwa Litewskiego w Deklaracji Niepodległošci 11 grudnia 1917 r. oraz w Akcie Niepodległošci 16 lutego 1918 r. Spisy ludnošci z 1897 r. władz carskich i 1917 r. okupacyjnych wojsk niemieckich  šwiadczą, że w Wilnie w tym okresie mieszkało 2,1% Litwinów, ponad 40% Żydów, około 40% Polaków, niektóre żródła podają 2 tysiące Litwinów na 148 tysięcy mieszkańców Wilna. W lipcu 1920 r. oddziały Wojska Litewskiego zajmują Sejny, Augustów, Suwałki. Dowódcy major Walewicz, rotmistrz Taraszkiewicz, są też nazwiska pochodzenia litewskiego. Tych faktów nie ma w litewskich podręcznikach historii. Dlaczego???

Ten wtręt historyczny był potrzebny, żeby zrozumieć tło wydarzeń, w których uczestniczył nasz bohater. Kiedy bronił Lwowa?  W okresie od listopada 1918 r. do maja 1919 r. przed Ukraińcami czy w lipcu – wrześniu 1920 r. przed Armią Czerwoną?  Skłaniam się do pierwszego wariantu, ponieważ : 1) miasta bronili miejscowi ochotnicy; 2)ze względu na wiek mógł być ochotnikiem oraz mieszkańcem Lwowa lub jego okolic; 3) w lipcu-wrzešniu 1920 r. miasta broniły 12, 13, 18 Dywizje Piechoty, do których nie należał; 4)w tym czasie formowała się Dywizja Ochotnicza, w której służył.    W sierpniu 1920r. w twierdzy Modlin przystąpiono do formowania Dywizji Ochotniczej pod dowództwem  popułkownika Adama Koca. Dywizja  składała się z dwóch brygad, do pierwszej brygady należał 201 pułk piechoty, dowódca major  Jan Edward Dejan-Surówka. Po bitwie warszawskiej M. Tuchaczewski wycofał wojsko sowieckie na linię rzek Niemen – Swisłocz. Częšć oddziałów Wojska Polskiego miała uderzyć na wojska litewskie pod Sejnami, uchwycić przeprawy pod Druskienikami i nacierać na Lidę. Pozostałe formacje WP, w tym Dywizja Ochotnicza z 201 pułkiem piechoty, zająć Grodno. Walki o Grodno trwały w dniach od 20 do 26 wrzešnia 1920r. Po zdobyciu Grodna 30 wrzešnia Polacy opanowali Baranowicze. Tu się urywa szlak bojowy Dywizji Ochotniczej, 201 pułku piechoty i szeregowego Tadeusza Oprycha.  W jaki sposób trafił w okoliceTrok?   Nadażała się okazja rozwiązania kwestii przynależnošci Wilna. Oprócz składu narodowościowego mieszkańców, dodatkowym bodźcem do działania był sentyment Marszałka do miasta. Spędził tu dzieciństwo i młodość.  Działanie przez gremia międzynarodowe było zbyt długie, Konferencja Ambasadorów krajów europejskich była też przeciwna rozwiązaniu siłowemu. Tak powstał plan „buntu” wojskowych pochodzących z Wilna i okolic. Do Białegostoku został wezwany generał Lucjan Żeligowski, dowódca I Dywizji litewsko-białoruskiej, też wilniuk. Po trzykrotnym spotkaniu z Józefem Piłsudskim 2 pażdziernika 1920r. ukształtował się plan zajęcia Wilna. Siły liczyły 14 tysięcy żołnierzy z I Dywizji litewsko-białoruskiej oraz 1,5 tysiąca ochotników z innych jednostek pod dowództwem majora Mariana Košciałkowskiego.  Do opanowania Wilna L. Żeligowski wyznaczył wileński pułk strzelców, który składał się wyłącznie z wilnian. 9 pażdziernika 1920r. zajęto Wilno bez oporu. Wojska posuwały się na zachód i północ od Wilna, zajęto Landwarów, Troki, Rykonty, Rzeszę, Niemenczyn. Z zajętych terenów utworzono Litwę Šrodkową.  Litwini zaczęli kierować do Ligi Narodów zarzuty, że Polacy posuwają się w głąb kraju i zagrażają Kownu. 18 pażdziernika rozpoczęła kontrofensywa litewska. Całodzienna bitwa zakończyła się porażką  Litwinów.

Jest wielkie prawdopodobieństwo, że szeregowy Tadeusz Oprych był wśród ochotników, którzy wspomagali I Dywizję litewsko-białoruską.  Na cmentarzu w Trokach spoczywa 106 uczestników walk niepodległošciowych, wśród nich 12 żołnierzy z 201 pułku piechoty. Zginęli

18 pażdziernika 1920r., w dniu kotrfensywy litewskiej. Tadesz Oprych padł za Polskę 18 wrzešnia 1920r., tak wyryto na kamieniu nadgrobnym. Uważam, że to pomyłka, ponieważ w tym czasie 201 pułk piechoty dopiero ruszał na Grodno. Dzięki kobiecej dociekliwošci  pani Elwiry Ławrukajtienie ustalilišmy, że Tadeusz Oprych zginął na posterunku przy eszelonie na stacji kolejowej w Starych Trokach. Zašwiadczył o tym były mieszkaniec gminy, który pamięta opowiadanie dziadka.  Minutą ciszy uczcilišmy poległych. Czešć  Ich pamięci!

 

11  listopada  2017r.  Romuald  Piotrowski, nauczyciel  historii